Od celtyckiego Samhain do amerykańskiego przemysłu strachu: Prawdziwa historia i ewolucja Halloween

Wokół Halloween narosło wiele skrajnych teorii: jedni widzą w nim wprost nieprzerwany rytuał satanistyczny odprawiany od tysiącleci, inni twierdzą, że to wyłącznie współczesny, niewinny amerykański karnawał. Aby zająć dojrzałe chrześcijańskie stanowisko, musimy sięgnąć do faktów historycznych i rzetelnych źródeł akademickich (m.in. badań historyków Uniwersytetu Oksfordzkiego i Smithsonian Magazine).

1. Celtyckie Samhain i rytm agrarny. Korzenie niektórych obrzędów sięgają przedchrześcijańskiego święta Samhain obchodzonego na Wyspach Brytyjskich i w Irlandii na przełomie października i listopada. Wyznaczało ono koniec żniw i wejście w ciemną, zimową połowę roku. W archaicznych wierzeniach pasterskich był to czas liminalny — wierzono, że granica między światem zmysłowym a sferą duchów staje się przepuszczalna, co rodziło zwyczaje rozpalania ognisk mających odstraszać błąkające się istoty.

2. Próba chrystianizacji: All Hallows’ Eve. W VIII wieku papież Grzegorz III przeniósł obchody Wszystkich Świętych na 1 listopada, a papież Grzegorz IV w 835 roku rozszerzył je na cały Kościół. Wigilia tego dnia w języku staroangielskim została nazwana „All Hallows’ Eve” (z czego wywodzi się skrócona nazwa Halloween). Kościół starał się zastąpić pogański lęk przed zjawami chrześcijańską nadzieją na wstawiennictwo zbawionych i zmartwychwstanie. Jednak w tradycjach ludowych dawne przesądy wciąż tliły się pod powierzchnią religijnych form.

3. Irlandzka emigracja do Ameryki i narodziny przemysłu grozy. Współczesny kształt święta uformował się w XIX wieku w Stanach Zjednoczonych wraz z masową imigracją Irlandczyków uciekających przed Wielkim Głodem. To w Ameryce tradycyjne irlandzkie rzepy rzeźbione w maski zastąpiono łatwiejszą w obróbce dynią (tzw. Jack-o’-lantern). W latach 30. i 50. XX wieku zwyczaj psot ulicznych („trick or treat”) został przejęty i sformatowany przez producentów słodyczy, kostiumów i hollywoodzkie wytwórnie filmów grozy. W ten sposób z archaicznego obrzędu zrodził się wielomiliardowy, świecki przemysł rozrywki komercyjnej.

4. Wnioski dla współczesnego chrześcijanina. Rzetelna historia uczy nas unikania mitomanii: dynia sama w sobie nie jest demonem, a dzieci pukające do drzwi nie są kapłanami druidycznymi. Lecz równocześnie historia obnaża fakt, że rdzeń tego zjawiska nigdy nie był skupiony na Chrystusie ani na Ewangelii. Pismo wzywa nas: „Wszystkiego doświadczajcie, a co dobre, tego się trzymajcie” (1 Tes 5:21). Skoro współczesna kultura Halloween promuje lęk, brzydotę i fascynację zaświatami bez Boga, chrześcijanin ma pełne prawo i historyczną mądrość, by powiedzieć: to nie jest nasza droga.